İlk Derlenen Malatya Türküleri

İLK DERLENEN MALATYA TÜRKÜLERİ VE OYUN HAVALARI

Türk Halk Müziğinin Doğuş Aşaması ve Türkiye’deki Derleme Çalışmaları

Türk müziğinin, bu arada Türk Halk müziğinin doğuşu çok eskilere dayanmaktadır. Yakutların bahşı ya da baksı, Altay Türklerinin kam, Tonguzların şaman, Oğuzların ozan adını verdikleri büyücü şairler kopuzla kendi şiirlerini okuyarak Türk Müziğinin ilk şeklini oluşturmuşlardır. Sihirbazlık, rakkaslık, büyücülük, şairlik, musikişinaslık ve hekimlik gibi birçok görevi olan bu kişilerin halk arasında önemli bir mevkii vardı. Bugün âşık dediğimiz halk şairleri de bu kimselerin devamıdır. Semadaki mabutlara kurban kesmek, ölünün ruhunu derine göndermek, fenalıkları önlemek, hastaları tedavi etmek gibi işler için ayinler düzenlenirdi. İşte bu ayinlerde okunan müzikler Türk Müziği’nin ilk şeklini oluşturmuşlardır. Tanguzların şamanı bu ayinlerde davul kullanırken, Kırgız bahşıları da kopuz denen üzerinde at kılından iki kiriş bulunan ve önlerine koyarak çaldıkları bir çalgıyı kullanmışlardır.

Daha sonraları Selçuklu ordularında ve Anadolu Türk Beyliklerinde ozanların müzik yaptıklarını görüyoruz. Ozan ismi Anadolu’da ve Azerbaycan’da âşık ismini almıştır. Ozanların, baksıların, şamanların kopuz ile okudukları ezgilerin bir kısmı bugün dahi yaşamakta olan âşık geleneğini doğurmuştur. Âşık müziğinin en önemli sazı bağlama olmakla beraber Doğu Anadolu’da kaval, mey, Karadeniz Bölgesi’nde ise kemane çalınmaktadır. Âşıklık geleneği usta-çırak ilişkisi ile bu güne kadar gelmiştir. Bu gelenekten dolayı türküler bozulmadan aktarılmıştır. Ancak bu gelenek, ekonomik gelişmeler, köyden şehre göç, âşıkların köylerden şehirlere göç etmesi, mikrofon sisteminin yaygınlaşması, örf ve adetteki değişiklik, âşıklar kahvelerinin azalması, ataerkil aile yapısının çekirdek aile yapısına dönüşmesi gibi sebeplerle kabuk değişikliği eğilimine girmiştir.

Cumhuriyet döneminde Türkülerimizin notaya alınarak kaydedilmesine büyük önem verilmiş ve bu çalışmalar sonucunda 1916 yılında Darü’l Elhan adıyla kurulmuş olan İstanbul Konservatuarı, 1926-1929 yılları arasında derleme çalışmaları yapmıştır. 1936 yılında Ankara Devlet Konservatuarı faaliyete geçmiş, bu konservatuar 1937 yılından 1950 yıllarının sonuna kadar aralıksız derleme çalışmaları yapmış ve bu amaçla geziler düzenlenmiştir. Bu derleme çalışmalarında, başta rahmetli Muzaffer Sarısözen olmak üzere birçok müzik adamının emeği vardır. Ankara Devlet Konservatuarı yaklaşık 10.000 adet halk ezgisi derlemiştir. Sarısözen bunları tele, muma ve taş plaklara kaydetmiş, konservatuar arşivinde bir düzene koymuş ve bir kısmını da notaya almıştır.

Sarısözen, gittiği şehirlerde veya köylerde türkü ile ilgilenen, söyleyenleri, çalanları araştırıyor ve türküleri tele, taş plaklara ve muma kaydediyor ve ayrıca bir tutanak tutuluyordu. Tutulan tutanak, kaynak kişinin kim olduğu, türkünün nereye ait olduğu, derlenme tarihi, kayıt numarası, derleyenlerin isim ve imzaları ile türkünün sözlerini içeriyor, derlenen her türküye de bir sıra numarası veriliyordu. Derlenen türkülerden ortalama olarak 5.000 adeti notaya alınmış ve TRT notaları oluşturulmuştur. Diğerleri ise notaya alınma gününü beklemektedir.

İlk Derlenen Malatya Türküleri ve Oyun Havaları Listesi

Bahsettiğim Ankara Devlet Konservatuarı’nın listesine aldığı illerin başında Malatya gelmektedir. Muzaffer Sarısözen tarafından derlenen Malatya oyun havaları ve türkülerini liste halinde aşağıya çıkarıyorum.

Ezgi adı-Kaynak Kişi -Derleme Tarihi -Derlenen Yer
1- Oyun havası -Bayram Köroğlu -5.7.1937 -Malatya İsmetpaşa Ma.
2- Karaman’dan Gelirken -Hamdi Karaman -28.8.1937 -Malatya
3- Kalenin Burcu Muyum -Hamdi Karaman -28.8.1937 Malatya
4- Yürüdüm Geri Durdum -N. Niyazi Özer -28.8.1937- Malatya
5- Herdem Oyun Havası -N. Niyazi Özer -28.8.1937- Malatya
6- Davarı Suya İndirme -Mamoğlu Remzi -28.8.1937 -Malatya
7- Güreş Havası -Zurnacı Hasan -28.8.1937 -Malatya Davul ile
8- Dilan-Malatya Halayı -Zurnacı Hasan -28.8.1937 -Malatya Davul-zurna
9- Üç Ayak -Zurnacı Hasan -28.8.1937 -Malatya Davul-zurna
10- Tesleme -Zurnacı Hasan -28.8.1937 -Malatya Davul-zurna
11- Yol Havası -Zurnacı Hasan -28.8.1937 -Malatya Davul-zurna
12- Seyit Ali -Zurnacı Hasan -28.8.1937 -Malatya Davul-zurna
13- Şirvan -Zurnacı Hasan -28.8.1937 -Malatya Davul-zurna
14- Tezleme -Zurnacı Hasan -28.8.1937 -Malatya Davul-zurna
15- Cezair -Zurnacı Hasan -28.8.1937 -Malatya Davul-zurna
16- Düğün Sabah Havası -Zurnacı Hasan -28.8.1937 -Malatya Davul-zurna
17- Paşa Göçtü Havası -Zurnacı Hasan -28.8.1937 -Malatya Davul-zurna
18- Bacının Adı Emiş -Ali Kızı Emine -28.8.1937 -Malatya
19- Çay Köyü’nün Üstünde Uruldum -Ali Kızı Emine -28.8.1937 -Malatya
20- Çeçen Kızı -Mamoğlu Remzi -28.8.1937 -Malatya
21- Siverek Dilanı -Mamoğlu Remzi -28.8.1937 -Malatya
22- Malatya’dan Çıktım Köylü Köyüne- Ali Kızı Emine -28.8.1937 Malatya
23- Memeleri Şişedir -Kadir Ağa 28.8.1937 Malatya (Eskişehir Mah.)
24- Eski Derya’ya Karşı Penceresi -Kadir Ağa -28.8.1937 -Malatya (Eskişehir Mah.)
25- Mamioğlan -Hamal Hasan 2-8.8.1937 -Malatya (Kaval-Horlatan)
26- Ayak Makamı Oyun Havası -Hamal Hasan -28.8.1937 -Malatya (Kaval-Horlatan)
27- Gız Saçların -Hamal Hasan -28.8.1937 -Malatya (Kaval-horlatan)
28- İğde Şarkısı -Niyazi Özer -28.8.1937 -Malatya
29- Geline Bak Geline -Niyazi Özer -28.8.1937 -Malatya
30- Oyun Havası -Yusuf Oğlu Ebuzer -28.8.1937 -Malatya (Kavalla)
31- Oyun Havası -Yusuf Oğlu Ebuzer -28.8.1937 -Malatya (Kavalla)
32- Ceylan Ne Gezersin Dağlarda -Veysel Uçkun -28.8.1937 -Malatya (Maya)
33- Ördek Uçtu -Hamdi Karaman -29.8.1937 -Malatya
34- Karanfil Eker Misin -Mahmut Kızılkaya -29.8.1937 Malatya-İsmetpaşa
35- Güvercinin Beyazı -Beşir Karaaslan -29.8.1937 -Malatya-İsmetpaşa
36- Bir Bulut Kaynadı -Ömer Akbulut -29.8.1937- Malatya-İsmetpaşa
37- Ören’in Sokakları -Ömer Akbulut -29.8.1937 -Malatya-İsmetpaşa
38- Maden Üstü Derende -Kadir Ağa -29.8.1937 -Malatya-Eskişehir Ma.
39- Armudun Dibi -Ömer Akbulut -29.8.1937 -Malatya-İsmetpaşa Mah.
40- İki Bülbül -Kadir Ağa -29.8.1937 -Malatya-Eskişehir Mah.
41- Havuz Başının Gülleri -Kadir Ağa -29.8.1937 -Malatya-Eskişehir Mah.
42- Hekimhan Dağları -Darbukacı Sait -29.8.1937 -Malatya-Curadan sonra
43- Koyun Gelir Yata Yata -Darbukacı Sait -29.8.1937 -Malatya-Cura eşliğinde
44- Dar Sokaktan Geçemem -Kara Mehmet -29.8.1937 -Malatya
45- Aşağıdan Gelir Bir Gamlı Melek -Kara Mehmet -29.8.1937 -Malatya
46- Bahçelerde Mor Meni -Narı Gülşen -29.8.1937 -Malatya-İsmetpaşa Mah(Sazla)
47- Ali’min Bindiği Atlar -Narı Gülşen -29.8.1937 -Malatya-İsmetpaşa Mh.(Sazla)
48- Sigaramı İnce Sar -Narı Gülşen -29.8.1937 -Malatya-İsmetpaşa Mh.(Sazla)
49- Oğul Oğul Evlerine Vardım Demir Kapı Sürgülü -Kara Mehmet -29.8.1937 -Malatya- İsmetpaşa Mh.(Sazla)
50- Dağların Adı Nedir -Mahmut Kızılkaya -29.8.1937 -Malatya-İsmetpaşa Mh.(Cura)
51- Şeftali Ağaçları -Mahmut Kızılkaya -29.8.1937 -Malatya-İsmetpaşa Mh.(Sazla)
52- Ay Doğar -Abuzer Erol -29.8.1937 -Malatya
53- Kaşların Karası Kara Getirir -Beşir Karaaslan -29.8.1937 -Malatya-İsmetpaşa Ma.
54- İndim Çeşme Başına -Nafi Öktem -30.8.1937 -Malatya
55- Bölük Bölük Dursunlu’nun Obası -Nafi Öktem -30.8.1937 -Malatya
56- Lamba Da Şişesiz Yanmaz Mı -Selçuk Mehmet -30.8.1937 -Malatya-İsmetpaşa Ma.
57- Güvercin Vurdum Uçtu -Selçuk Mehmet -30.8.1937 -Malatya-İsmetpaşa Mah.
58- Bahçalarda Yeşil Yaprak -Kadir Ağa -30.8.1937 -Malatya-Eskişehir Mah.
59- Puşular Ha Puşular -Kadir Ağa -30.8.1937 -Malatya-Eskişehir Mah.
60- Kırmızı Gül Olam -Kadir Ağa -30.8.1937 -Malatya-Eskişehir Mah.
61- Şu Gelen Geline Benzer -Kadir Ağa -30.8.1937 -Malatya-Eskişehir Mah.
62- Sürmelimin Gaşlarına Mailim -Kadir Ağa -30.8.1937 -Malatya-Eskişehir Ma.
63- Şu Tepe Toprak Tepe -Kadir Ağa -30.8.1937 -Malatya-Eskişehir Ma.
64- Galeden Endim Eniş -Kadir Ağa -30.8.1937 -Malatya-Eskişehir Ma.
65- Bahçalarda Mor Çiçek -Mustafa Tuncer -30.8.1937 -Malatya
66- Evlerinin Önü Bakla -Mustafa Tuncer -30.8.1937 -Malatya
67- Mezarın Üstünde Laleler Biter -Kadir Ağa -30.8.1937 -Malatya
68- Çağırırım Gele Zeynep -Kadir Ağa -30.8.1937 -Malatya
69- Eğil Kavağım Eğil -Ahmet Hamdi -30.8.1937 -Malatya
70- Hanım Kız Oturmuş Dokuyor Halı -Kadir Ağa -30.8.1937 -Malatya
71- Ata Binmiş Gidiyor -Nafi Öktem -30.8.1937 -Malatya
72- Şu Dere Baştan Başa -Nafi Öktem -30.8.1937 -Malatya
73- Mezar Arasında Ferman Olur Mu -Vehap Erman -30.8.1937 -Malatya
74- Şalon Gelir Et Al -Vehap Erman -30.8.1937 -Malatya
75- Yaprak Gazel Olmuş -Adil Karaman -30.8.1937 -Malatya
76- Malatya Erkek Oyun Havası -Enver Öğretmen 3-0.8.1937 Malatya(Kemençe ile)
77- Dillan (Malatya Halayı) -Enver Öğretmen -30.8.1937 -Malatya(Kemençe ile)
78- Arapkir Oyun Havası -Enver Öğretmen -30.8.1937 -Malatya(kemençe ile)
79- Bülbül -Hüseyin Orhan -3.7.1938 -Malatya
80- Açma Çadırını Kurma Yazıya -Arif Toyranoğlu -4.7.1938 -Malatya
81- Gemideyim Gemide -Hasan Hüseyin Orhan -4.7.1938 -Malatya-Minayık Kö.
82- Saraydan İndim Yayan -Necati Coşkun -4.7.1938 -Malatya-İsmetpaşa Kazası
83- Köprünün Altı Derin Aman -İbrahim Güveli -4.7.1938 -Eski Malatya
84- Evlerinin Önü Kahve Dibeği -İbrahim Güveli -4.7.1938 -Eski Malatya
85- Dama Çıkma Görürler Güzel -Necati Coşkun -4.7.1938 -Malatya-İsmetpaşa Kazası
86- As Beni Zülfün Telinden -Necati Coşkun -4.7.1938 -Malatya-İsmetpaşa Kazası
87- Yörü Güzel Yörü -Necati Coşkun -4.7.1938 -Malatya-İsmetpaşa Kazası
88- Nazlı Yar Yönünü Kışa Döndermiş -Mehmet Efe -4.7.1938 -Malatya
89- Oyun Havası -Hasan Hüseyin -4.7.1938 -Malatya-Minayık
90- Oyun Havası -Hasan Hüseyin -4.7.1938 -Malatya-Minayık
91- Davarı Suya Götürme, Çevirme -Hasan Hüseyin -4.7.1938 -Malatya-Minayık
92- Aya Bak Yüce Gider -Necati Coşkun -4.7.1938 -Malatya-İsmetpaşa Kazası
93- Yeşil Kurbağalar Öter Göllerde -Hakkı Coşkun -4.7.1938 -Malatya-İsmetpaşa Kazası
94- Alçacık Duvardayım -Hakkı Coşkun 4.7.1938 -Malatya-İsmetpaşa Kazası
95- Malatya Yolları Her Yerden Yüce -Hakkı Coşkun -4.7.1938 -Malatya-İsmetpaşa Kazası
96- Elaziz Bir Uzun Çarşı -Hakkı Coşkun -4.7.1938 -Malatya-İsmetpaşa Kazası
97- Kayalı’ya Şirin Derler -Hakkı Coşkun -4.7.1938 -Malatya-İsmetpaşa Kazası

Listenin Yorumu ve Sanatçıların Tanınması

İlk derlenen Malatya türkülerinin, Malatya basınında ilk defa gündeme geldiğini düşünüyorum. Onun için; konunun çok önemli olduğunu karanlıkta kalmış bu türkülerle ilgili kayıt, belge ve bilgilerin en kısa zamanda gün ışığına çıkmasını arzu ediyorum.

Kaynak kişileri ve eserlerini tanımamız kültürümüz açısından elzemdir. İlk derlenen Malatya türkülerinin kaynak kişilerinin çocukları değilse bile torunları mutlaka hayattadır. Onlar ve eseri hakkında bilgileri olanlar bizleri veya kamuoyunu bilgilendirirler ise çok memnun olacağımı ifade etmek isterim.

Necati Coşkun ve Hakkı Coşkun kardeş olup, adı ilk önce Çırmığdı, daha sonra İsmetpaşa, en sonunda da Yeşilyurt olan ilçemizdendirler. Hakkı Baba’yı çok yakından tanımama ve birkaç defa da özel olarak çalıp-söyleminde bulunmama ve uzun zamandan beri türkülerin içinde olmama rağmen 4.7.1938 tarihinde ”Kayalı’ya Şirin Derler”, ” Elaziz Bir Uzun Çarşı”, ”Malatya Yolları Her Yandan Yüce” ve “Alçacık Duvardayım” türkülerini Muzaffer Sarısözen ve ekibine vermiş olmasına rağmen halen de bilmemekteyim. Sadece; “Yeşil Kurbağalar Öter Göllerde” türküsü biliniyor. TRT repertuarında Eğin türküsü olarak Ahmet Türkoğlu adına kayıtlıdır. 1938 yılında derlenen türküde Yeşil Kurbağalar türküsü İsmetpaşa Kazası türküsü olarak görülüyor. İlk derlenen türküler zamanında yani 1937 ve 1938 yıllarında Eğin ve Adıyaman da Malatya’ya bağlı idi. Ancak, sonrasına bilindiği gibi bu beldeler Malatya’ya bağlı olmaktan çıkmıştır. Bu bakımdan Malatya türküleri listesine Eğin ve Adıyaman yörelerini dahil etmedim.

Necati Coşkun tarafından derlenen ve listede yer alan “Saraydan İndim Yayan” “Dama Çıkma Görürler Güzel”, “As Beni Zülfün Telinden”, “Yörü Gözel Yörü” ve “Aya Bak Yüce Gider” türküleri için de aynı şeyleri söyleyebiliriz. Necati Coşkun, Hakkı Coşkun’un abisidir. Uzun zamandan beri Malatya dışına gitmiş ve zaman zaman Ankara ve İstanbul Radyolarında türkü programları yapmıştır. Başka türkü derlemeleri de vardır. “Al Almanın Dördünü”, “Su Gelir Lüle Lüle” bunlardan bazılarıdır. Necati Coşkun vefat edeli epeyi oldu ancak; Hakkı Coşkun birkaç sene önce rahmete gitti. Rahmetli hep yeni türküler okuyor idi; yazı konusu olan türküleri yaygın olarak seslendirmemişti.

“Karanfil Eker Misin”, “Dağların Adı Nedir” ve “Şeftali Ağaçları” isimli türkülerin kaynak kişisi Mahmut Kızılkaya da Yeşilyurtludur. Bir ara Malatya sahnelerinde türkü okuyan Turan Kızılkaya’nın akrabası olabilir.

Kayıtlarda Minayık Köyü-Hasan Hüseyin diye geçen kişi saz çalma ustalığı ile meşhur Ali Ekber Çiçek’e bile ”Biz saz çalmasını bilmiyoruz” dedirten bağlama ustalarından birisi olan Hasan Hüseyin Orhan’dır. 1900 yılında doğmuş ve derleme ekibine dört türkü vermiştir. Bunlardan ikisi oyun havası, bir tanesi ise davarı suya götürme, çevirme havasıdır. Büyük ihtimalle listede yer eden ”Bülbül” türküsünü ekibe veren ve Hüseyin Orhan diye geçen kişi ile Hasan Hüseyin Orhan aynı kişidir.

Malatya türkülerinde kadınlar da kaynak kişi olmuşlardır: TRT repertuarına Ali Kızı Emine’den üç türkü alınmıştır. Bunlar, “Bacının Adı Emiş” “Çay Köyü’nün Üstünde Uruldum” ve “Malatya’dan Çıktım Köylü Köyü’ne” türküleridir. Diğer kadın kaynak kişi ise Malatya İsmetpaşa Mahallesi’nden olan Narı Gülşen’dir. Üç türküsü vardır. Kaynak kişinin derlenen türkülerinin isimleri “Bahçelerde Mor Meni”, “Ali’min Bindiği Atlar” ve “Sigaramı İnce Sar”dır.

Malatya Eskişehir Mahallesi’nden olan Kadir Ağa’dan on iki türkü derlenmiştir. Bunlardan ikisi ”Puşular Ha Puşular” ile “Galeden Endim Eniş” türküleridir. Malatya’nın Eskişehir Mahallesi’ni anımsayamadım, Eski Malatya yani bugünkü adı ile Battalgazi İlçemiz olabilir. Türküleri derlenen Hamdi Karaman, N.Niyazi Özer, Veysel Uçkun, Ömer Akbulut, Darbukacı Sait, Kara Mehmet, Abuzer Erol, Beşir Karaaslan, Nafi Öktem, Vehap Erman, Selçuk Mehmet, Mustafa Tuncer, Ahmet Hamdi, Adil Karaman, Arif Toyranoğlu, İbrahim Güveli ve Mehmet Efe’yi minnetle anarken hangi Malatya türkülerinin kimden derlendiği açıkladığım listede mevcuttur.

Malatya oyun havalarına da bir göz atalım. Derlenen ilk Malatya türküsünden yirmi beş adedi oyun havasıdır. Zurnacı Hasan’dan on bir adet oyun havası derlenmiştir. Bu oyun havalarından “Düğün Sabah Havası”, “Güreş Havası”, “Yol havası”, “Seyit Ali” ve “Paşa Göçtü Havası” zaman dilimleri arasında kaybolmuş ve bizlere intikal etmemiştir. Mamoğlu Remzi’nin “Siverek Dilanı” ile “Çeçen Kızı” da böyledir. Horlatan kaval çalan Hamal Hasan’dan üç oyun havası repertuara aktarılmıştır. Bunlar “Mamioğlan”, “Gız Saçların” ve “Ayak Makamı” oyun havalarıdır. Kemençe çalan Enver Öğretmen’in de repertuarda üç adet oyun havasının olduğunu söyleyebiliriz. Yusuf oğlu Ebuzer’i de bu arada zikredelim.

Şu anda on beş kadar Malatya oyun havası, bir ekip tarafından ancak oynanmaktadır. Halkımızın da en basit Malatya oyunlarını dahi oynayamadığını belirtmeden geçemeyeceğim.

Kaybolan Değerler

Büyük çabalar gösterilerek derlenen Malatya türküleri ve oyun havalarında hiç birisi aradan 60 sene geçmiş olmasına rağmen notaya alınmamış, sanatçılar tarafından devam ettirilmemiş ve oyun havaları çalınmamış ve oyunlar genç kuşaklara aktarılmamıştır. Malatyalı başka şeylere sarıldığı kadar kültürüne sarılmamış, sahip çıkmamış, onu bağrı yanık ve öksüz bırakmıştır.

Haber aldığıma göre türkü kayıtları bozulmaya başlamış, belki de silinmiştir. Tez elden Türkiye Radyo Televizyon Kurumu’nun (TRT), Devlet Konservatuarı’nın, Malatya Valiliği’nin, İnönü Üniversitesi’nin, Malatya Belediyesi ile kültür ve türkü sevenlerin hızla faaliyete geçerek türkü kayıtlarının kopyasını alması, notaya dökmesi, icrasını temin etmesi ve türkü dağarcığına katması icap eder. Aksi takdirde bir döneme imza koyan Malatya türküleri ve oyun havalarının ruhlarına Fatiha okumaktan başka çaremiz kalmaz. Zamanı geçirmeyelim; yoksa “Eyvah eyvah! Aman ki aman” diyerek ah çekmek zorunda kalabiliriz. Malatya olarak kültür konusunda zaten yayayız ve ağlanacak durumdayız. Boşlukları hızla doldurmak zorundayız. 27 Ağustos 2009

*Armağan Coşkun Elçi tarafından yazılan ve Kültür Bakanlığı tarafından yayınlanan”Muzaffer Sarısözen” isimli kitaptan faydalanılmıştır.